Je staat tussen twee schuifdeuren. De oude gaat niet dicht. De nieuwe gaat niet open. Je kunt niet meer terug naar wat was, maar je bent ook nog niet waar je naartoe wilt. Je hangt. Je wacht. Je weet niet goed wat je nu moet doen.
Dit is geen falen. Dit is de tussentijd.
En de tussentijd is misschien wel de meest onderschatte, meest onbegrepen en tegelijkertijd meest betekenisvolle fase van elke echte verandering.
De liminale fase: een oud begrip voor een modern gevoel
De tussentijd heeft een naam. Antropoloog Arnold van Gennep beschreef in 1909 voor het eerst de structuur van overgangsrituelen in menselijke culturen. Hij onderscheidde drie fasen: loslaten van de oude situatie, de liminaliteit de drempelfase daartussenin en het binnengaan van het nieuwe. Het woord liminaliteit komt van het Latijnse limen: drempel.
De antropoloog Victor Turner werkte dit later verder uit en beschreef de liminale fase als een toestand van “betwixt and between” ertussenin, nergens thuis. Geen oud meer, nog geen nieuw. Een fase van verwarring, maar ook van ongewone openheid (Turner, 1969).
Wat Van Gennep en Turner beschreven in stamrituelen en overgangsceremoniën, herkennen we vandaag in ieders persoonlijk leven: na een scheiding, een ontslag, een verhuizing, een ziekte, een verlies of simpelweg wanneer een oude versie van jezelf niet meer past, maar de nieuwe nog niet duidelijk is.
Je staat tussen twee schuifdeuren. De oude gaat niet dicht. De nieuwe gaat niet open.
Wat er in de tussentijd met je gebeurt
De liminale fase voelt oncomfortabel, omdat ons brein van nature streeft naar duidelijkheid, voorspelbaarheid en controle. De psycholoog Daniel Kahneman beschreef hoe mensen sterker reageren op verlies dan op winst loss aversion wat verklaart waarom loslaten van het oude zo zwaar weegt, zelfs als het oude niet meer werkte (Kahneman, 2011).
Tegelijkertijd activeert onzekerheid het stresssysteem. Neurowetenschapper Matthew Lieberman toonde aan dat sociale en situationele onzekerheid letterlijk pijn doet in het brein dezelfde hersengebieden die fysieke pijn verwerken, reageren ook op sociale en existentiële onzekerheid (Lieberman, 2013). Het gevoel van “niet weten waar je staat” is dus geen zwakte of overdramatisering. Het is een biologische reactie op een echte drempelervaring.
En toch  juist in deze fase gebeurt er iets bijzonders.
De chaos als voedingsbodem
De tussentijd is onrustig. Maar die onrust is niet leeg. Ze is vruchtbaar.
De ontwikkelingspsycholoog William Bridges maakte een belangrijk onderscheid: een verandering is een externe gebeurtenis (nieuwe baan, scheiding, verhuizing), maar een transitie is het innerlijke proces dat erop volgt. En dat innerlijke proces begint altijd met een einde met loslaten. Pas daarna komt de neutrale zone, de liminale fase. En pas daarna het nieuwe begin (Bridges, 2004).
Bridges waarschuwde dat veel mensen de neutrale zone proberen over te slaan. Ze willen zo snel mogelijk van het oude naar het nieuwe, zonder de tussentijd te doorleven. Maar wie de chaos overslaat, slaat ook de transformatie over. De neutrale zone is niet het probleem zij is de doorgang.
In mijn praktijk zie ik dit keer op keer: mensen die vastlopen, niet omdat ze iets verkeerd doen, maar omdat ze zichzelf niet toestaan om niet te weten. Ze willen de nieuwe deur al openen terwijl de oude nog niet gesloten is. En dat lukt niet. Niet omdat ze tekortkomingen hebben, maar omdat transformatie nu eenmaal tijd vraagt.
Jezelf tegenkomen in de tussentijd
De liminale fase is ook de fase waarin je jezelf het scherpst kunt ontmoeten. Weg van de rollen, de verwachtingen, de dagelijkse routines die identiteit geven wie ben jij eigenlijk, als al die houvast wegvalt?
Psycholoog Erik Erikson beschreef identiteitsontwikkeling als een levenslang proces van crisis en integratie. Elke grote overgang brengt een nieuwe identiteitscrisis mee niet als pathologie, maar als groei (Erikson, 1968). De tussentijd is de ruimte waarin oude zelfbeelden losgelaten worden en nieuwe zich kunnen vormen.
In mijn praktijk in Leusden werk ik met mensen die zich in precies deze fase bevinden. Soms laat ik hen letterlijk voor een spiegel plaatsnemen niet om naar hun uiterlijk te kijken, maar om zichzelf opnieuw te ontmoeten. Wie staat hier? Wat is er nog aanwezig, nu alle rollen zijn weggevallen?
Onderzoek naar spiegelconfrontatie toont aan dat bewust en zonder oordeel naar jezelf kijken zelfbewustzijn verhoogt en de kloof tussen wie je denkt te zijn en wie je werkelijk bent zichtbaar maakt (Fejfar & Hoyle, 2000). In de liminale fase is dat bijzonder krachtig: de tussentijd is bij uitstek het moment om jezelf opnieuw te zien, zonder de maskers van wie je was.
Hoe je de tussentijd kunt doorleven
Er is geen snelweg door de liminale fase. Maar er zijn manieren om er bewuster in te staan.
Benoem wat er is. De tussentijd voelt diffuus, maar heeft wel degelijk een naam. Het weten dat je je in een liminale fase bevindt dat dit een herkenbare, menselijke ervaring is geeft al lucht. Je bent niet de enige. Je bent niet stuk.
Geef weerstand geen bijzondere betekenis. Onrust, twijfel, verdriet en angst in de tussentijd zijn geen signalen dat je de verkeerde keuze maakt. Ze zijn signalen dat je in beweging bent.
Blijf bij het kleine. Als het grote onduidelijk is, helpt het om terug te keren naar het nabije: wat heb ik vandaag nodig? Wat voelt goed, nu? De theorie van Acceptance and Commitment Therapy (ACT) van Steven Hayes leert dat psychologische flexibiliteit het vermogen om aanwezig te blijven bij onzekerheid zonder erdoor verlamd te raken de belangrijkste voorspeller is van veerkracht in transitie (Hayes et al., 2006).
Laat woorden helpen. Soms heeft wat je voelt een stem nodig voordat het gezien kan worden.
Woorden voor wat moeilijk te zeggen is
In mijn gedichtenbundel “Zo mooi als jij bent, heb ik niet eerder gekend” schrijf ik over precies deze ervaringen: het uiteenvallen en weer heel worden, de stilte tussen twee momenten in, de schoonheid van wat kwetsbaar is. Gedichten over drempels, over wachten, over de moed die het vraagt om te blijven staan in het niet-weten.
Soms heeft de tussentijd geen analyse nodig. Soms heeft ze alleen woorden nodig die kloppen.
De bundel is te bestellen via suzanneveenendaal.nl/product/gedichtenbundel ook een mooi cadeau voor iemand die midden in een overgang zit.
Begeleiding in de tussentijd
Sta jij tussen twee schuifdeuren? Herken je de onrust, de onduidelijkheid, het gevoel van nergens thuis zijn?
Dan is dit precies het moment waarop begeleiding het meest waardevol is niet om de tussentijd te versnellen, maar om er bewuster en met meer draagkracht in te staan.
Ik begeleid mensen bij persoonlijke overgangen, levensvragen en transformatieprocessen vanuit heldervoelendheid én psychologisch inzicht. In mijn praktijk in Leusden of online via Teams.
📌 Meer over mijn werkwijze: suzanneveenendaal.nl 📩 Of stuur een bericht: consult@suzanneveenendaal.nl
Bronnen (ter referentie):
- Van Gennep, A. (1909). Les rites de passage. Émile Nourry.
- Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Lieberman, M.D. (2013). Social: Why Our Brains Are Wired to Connect. Crown.
- Bridges, W. (2004). Transitions: Making Sense of Life’s Changes. Da Capo Press.
- Erikson, E.H. (1968). Identity: Youth and Crisis. Norton.
- Fejfar, M.C. & Hoyle, R.H. (2000). Effect of private self-awareness on negative affect. Motivation and Emotion.
- Hayes, S.C., et al. (2006). Acceptance and Commitment Therapy. Guilford Press.